Koç katımından 100 gün sonra düzenlenen bu törenin detayları ve unutulmaya yüz tutan mirası.
“Geldik 100’e, Çıktık Düze” Sevinci
Saya geleneği, temelinde bir bereket töreni olarak kabul ediliyor. Koyunların doğurmaya başladığı dönemde, Yozgat'ın kırsalında da çobanların öncülüğünde köy köy, ev ev gezilerek saya toplanırdı. Bu gezmede "sayacı" adı verilen kişiler keçi derisine bürünür, "saya" adı verilen maniler söyler ve köse-gelin oyunu gibi oyunlar oynardı. Tören, "koyun yüzü" veya "davar yüzü" olarak da adlandırılan, kuzunun ana rahminde canlandığı günün kutlanması anlamına gelirdi. Halk arasında "Geldik 100’e, çıktık düze" atasözüyle ifade edilen bu sevinç, lambalar, çıralar, ziller ve çanlarla donatılan bir şölene dönüşürdü.
Kadim Türk Kültüründeki Yeri ve Isıyah Bayramı
Saya geleneğinin yalnızca Anadolu'ya özgü olmadığı, köklerinin eski Türk inanç ve yaşam sistemine dayandığı biliniyor. Türk ve Altay halk kültüründe bir bereket töreni olan Saya, Kosa, Payna ve Pakta ile birlikte dörtlü bir tören silsilesi oluşturur. Benzer bir ruhla, Yakut Türkleri tarafından kutlanan "Isıyah" (Isıga) bayramı da baharda doğanın yenilenmesini ve gücünün çoğalmasını simgeler. Yakutlarda Ulu Gök Tanrısı şerefine yapılan bu bayramda, ağaç altında toplanılıp kurban kesilir, kımız içilir ve ateş üzerinden atlanırdı. "Ayıhı Isıyah" (İyi-ruh Serpmesi) olarak anılan bu bahar bayramı, iyi ruhları memnun etmek ve Ulu Ana'dan merhamet dilemek amacını taşırdı.
“Saya gezme töreni, çobanın öncülüğünde ve gece yapılan bir törendi. Bu törende koyunların gebeliğinin 100. günü, ‘Geldik 100’e, çıktık düze.’ atasözünün sevinciyle yapılırdı.”
Halk Takviminin Yozgat’ta İşleyişi ve Döl Dökümü
Saya geleneği, Yozgat'ta da doğayla iç içe yaşayan insanların oluşturduğu halk takviminin hassas işleyişinin bir parçasıydı. Kasım ayının başında yapılan "koç katımı" şenliklerinin üzerinden 100 gün geçtikten sonra saya gezilirdi. Koyunların gebelik süresi olan 150 günün tamamlanması, "Kasım 150, yaz belli." atasözüyle ifade edilir ve "döl dökümü" döneminin başlangıcı kabul edilirdi. Miladi takvime göre 6 Nisan'a denk gelen bu dönemde, çobanlar her gün heybeler dolusu kuzuyu sürü sahiplerine ulaştırır, çocuklar ise heyecanla kendi kuzularını beklerdi.
Unutulan Bir Miras ve Günümüzde Yozgat
Ancak, küçükbaş hayvancılığın gerilemesi ve kırsal yaşam biçimlerinin değişmesiyle birlikte saya geleneği de Yozgat'ta büyük ölçüde unutulmaya yüz tutmuş durumda. Koç katımı, saya gezme ve döl dökümü gibi hem bilgi hem de şölen içeren bu törenler, hayatımızdan çıkmış durumda. Halk takvimini ve ona bağlı uygulamaları bilen kuşakların azalması, bu kadim bilginin genç kuşaklara aktarılamamasına neden oldu. İletişim araçlarının da bu konuya yeterince eğilmemesi, geleneksel tören birikiminin yerini farklı kültürlere ait kutlamaların alması sonucunu doğurdu.
