Emekli kütüphaneci Selahattin Öztürk, 40 yıllık meslek hayatında oluşturduğu geniş arşivle Türk basın tarihinin önemli yayınlarından Tercüman-ı Ahval gazetesini Yozgat’a kazandırmaya hazırlanıyor. Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerine ait yaklaşık 800 bin gazete ve dergi pozunun bulunduğu özel arşivinde gazetenin 792 sayısından 790’ının dijital kopyasını bir araya getiren Öztürk, eksik iki sayıyı da temin ederek koleksiyonu tamamlamak istiyor. Çalışmanın ardından arşivin, Yozgat Süreli Yayınlar Müzesi’nde kullanıcıların erişimine dijital olarak açılması hedefleniyor.
Tercüman-I Ahval'in 790 Sayısı Arşivde Bulunuyor
Selahattin Öztürk’ün çalışmasının merkezinde, 1860 yılında Şinasi ve Agah Efendi tarafından yayımlanmaya başlayan Tercüman-ı Ahval yer alıyor. Gazete, şahıslar tarafından çıkarılan ilk Türkçe gazete olarak Osmanlı basın tarihinde ayrı bir yere sahip. Yayın hayatı boyunca toplam 792 sayıya ulaşan gazetenin yaklaşık 3 bin 500 sayfalık koleksiyonunun tamamına yakını Öztürk’ün arşivinde dijital olarak bulunuyor.
Öztürk, meslek hayatının ilk 25 yılını süreli yayınlar birimlerinde geçirdi. Bu süreçte yalnızca gazete ve dergilerin korunmasıyla değil, dijitalleştirme çalışmalarıyla da yakından ilgilendi. Farklı kütüphanelerde yürütülen projelerde görev alan Öztürk, çalışmalar sırasında elde ettiği kopyaları kendi arşivinde topladı.
Bugün yaklaşık 800 bin pozluk bir koleksiyona sahip olan emekli kütüphaneci, arşivini Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerinin süreli yayınları üzerine çalışmalar yapmak için kullanıyor. Bu yönüyle Tercüman-ı Ahval koleksiyonu, daha geniş bir tarihsel arşivin parçalarından birini oluşturuyor.
Tercüman-I Ahval Arşivi Nasıl Oluşturuldu
Gazetenin dijital kopyalarına ulaşmak için farklı kurumlarla yıllar boyunca iletişim kuran Öztürk, bazı yayınları kurum yöneticilerinden doğrudan talep ettiğini, bazı kopyaları ise ücret ödeyerek temin ettiğini belirtiyor.
Tercüman-ı Ahval koleksiyonunun oluşturulmasında Beyazıt Devlet Kütüphanesi de önemli bir kaynak oldu. Öztürk’ün aktardığına göre gazetenin bulunduğu kütüphanenin binası, 1999 Marmara Depremi sonrasında değişti. Bu dönemde kurum yöneticileriyle görüşen Öztürk, arşiv çalışmaları kapsamında gazetenin kopyalarına ulaşma imkAnı buldu.
Ancak koleksiyon henüz bütünüyle tamamlanmış değil. Gazetenin 792 sayısından 790’ını arşivine dahil eden Öztürk, geriye kalan iki sayının Ankara’daki Milli Kütüphane’de bulunduğunu ifade ediyor. Bu iki sayının da temin edilmesiyle dijital koleksiyonun eksiksiz hale gelmesi planlanıyor.
Agah Efendi'nin Yozgat Bağlantısı Arşivin Merkezinde
Tercüman-ı Ahval çalışmasının bir başka boyutunu ise gazetenin kurucusu Agah Efendi oluşturuyor. Öztürk’ün verdiği bilgilere göre Agah Efendi’nin ailesi Yozgat’ın Sorgun ilçesine uzanıyor ve Çapanzadeler ailesinden geliyor.
Agah Efendi’nin babası Hulusi Efendi’nin İstanbul’a taşınmasının ardından Agah Efendi Sarıyer’de dünyaya geldi. Eğitim hayatında tıp öğrenimine başlayan Agah Efendi, eğitimini tamamlamadı. Ancak bu süreçte İngilizce ve Fransızca öğrenmesi, daha sonra devlet hizmetindeki kariyerinin önünü açtı. Önce tercüme kaleminde görev alan Agah Efendi, ilerleyen dönemde bürokraside çalışmayı sürdürdü.
Gazetecilik alanındaki en önemli çalışması ise Şinasi ile birlikte Tercüman-ı Ahval’i yayımlaması oldu. Öztürk, bu yayın girişiminin Osmanlı basınında yeni bir dönem açtığını ve Agah Efendi’nin Yozgat bağlantısının da bu tarihsel mirasın önemli bir parçası olduğunu vurguluyor.
Dijital Arşiv Yozgat Süreli Yayınlar Müzesi'ne Taşınacak
Öztürk’ün hedefi yalnızca kişisel arşivini büyütmek değil. Topladığı tarihsel materyallerin Yozgatlıların erişimine açılmasını istiyor. Bu nedenle Tercüman-ı Ahval dijital arşivinin, Yozgat Süreli Yayınlar Müzesi açıldığında kullanıcıların hizmetine sunulması planlanıyor.
Arşivin müzede yer alması, özellikle Agah Efendi ve Yozgat’ın basın tarihindeki yeri konusunda araştırma yapmak isteyenler için yerel bir kaynak oluşturabilir. Osmanlı dönemine ait gazetelerin orijinal nüshalarına erişim her zaman kolay olmadığı için dijital kopyalar, araştırmacıların tarihi yayınlara ulaşmasını da kolaylaştırıyor.
Öztürk, çalışmasının temel amacını Yozgat’ın tarihsel değerlerinin daha fazla bilinmesi olarak açıklıyor. Bu kapsamda Çapanzade Agah Efendi ve Tercüman-ı Ahval üzerine hazırladığı kısa bir yazı da Çare dergisinin 27. sayısında yayımlandı. Böylece dijital arşiv çalışması, yalnızca gazete nüshalarını koruma girişimi olmaktan çıkarak Yozgat’ın kültürel ve basın tarihine ilişkin daha geniş bir tanıtım çalışmasına dönüşüyor.
