Yozgat Bozok Üniversitesi Meslek Yüksekokulu Geleneksel El Sanatları Bölümü Öğretim Görevlisi Hamide Soysal Demirci, vitray sanatının tarihsel ve teknik yönlerini anlattı.
Demirci, vitrayın yalnızca bir süsleme unsuru olmadığını, ışığı sanata dönüştüren bir anlatı dili olduğunu vurguladı.
Vitrayın Tarihsel Gelişimi
Vitray sanatının kökleri Antik Mısır ve Roma dönemlerine kadar uzanıyor. Öğretim Görevlisi Demirci'nin açıklamalarına göre, sanat dalı asıl yükselişini Orta Çağ Avrupa'sında yaşadı. Gotik dönemde vitraylar, okuma yazmanın yaygın olmadığı toplumlar için görsel bir anlatım dili işlevi gördü. Yüksek katedrallerin pencereleri, dinsel sahneleri anlatan vitraylarla doldurularak halka hikayeler aktarıldı.
Doğu ve İslam coğrafyasında ise farklı bir teknik gelişti. Batı'da kurşunlu vitraylar kullanılırken, Osmanlı mimarisinde alçı vitray yani revzen sanatı öne çıktı.
Osmanlı Mimarisinde Revzen Sanatı
Demirci, "revzen-i menkuş" olarak adlandırılan alçı vitrayların Osmanlı mimarisindeki önemine dikkat çekti. Mimar Sinan'ın Süleymaniye ve Selimiye Camii gibi eserlerinde kullanılan revzenler, mekana manevi bir atmosfer kazandırdı. Alçı vitray tekniğinde renkli camlar, alçıdan oluşturulan bir şebeke içine yerleştiriliyor. Yapı, iç mekana bakan sanatsal detaylı iç revzen ve dış etkenlere karşı koruma sağlayan dış revzen olmak üzere iki bölümden oluşuyor.
Ancak alçının kurşuna göre daha rijit olması, nem ve sarsıntılardan etkilenme riskini artırıyor. Bu nedenle bakım ve restorasyon süreçleri uzmanlık gerektiriyor.
Modern Vitray Teknikleri
Demirci, vitray sanatında kullanılan farklı teknikleri anlattı. Klasik kurşunlu vitrayda cam parçaları H şeklindeki kurşun profillerle birleştiriliyor ve bu yöntem yüzyıllardır dayanıklılığını koruyor. Tiffany tekniği olarak bilinen bakır folyolu yöntem ise daha ince ve detaylı çalışmalar için tercih ediliyor. Cam kenarları bakır folyo ile sarılıp lehimlenerek sanatçıya özgür tasarım alanı sunuluyor.
Boyama vitray tekniğinde ise camın yüzeyi özel pigmentlerle boyanıyor ve yüksek ısıda fırınlanarak kalıcı hale getiriliyor.
19. Yüzyılda Dönüşüm
19. yüzyılın sonlarında Louis Comfort Tiffany gibi sanatçılar vitrayı kilise ve camilerden evlere taşıdı. Lambalar ve mobilyalar vitray sanatıyla buluşarak günlük yaşama girdi. Demirci'ye göre bu dönem, vitrayın sadece mimari bir öğe olmaktan çıkıp dekoratif bir obje haline gelmesine yol açtı.
Günümüzde Vitray Uygulamaları
Bugün vitray sanatı otellerden villalara, modern ofislerden sanat objelerine kadar pek çok alanda kullanılıyor. Dijital baskı teknolojileri yaygınlaşsa da el işçiliğiyle üretilen vitrayların ışıkla kurduğu ilişki benzersiz kabul ediliyor.
Demirci, geleneksel vitray tekniklerinin korunmasının yalnızca bir sanat dalının değil, kültürel hafızanın da yaşatılması anlamına geldiğini belirtti. Alçı vitray sanatı günümüzde sınırlı sayıda usta tarafından yaşatılıyor ve çoğunlukla tarihi yapıların restorasyon projelerinde kullanılıyor.
Yozgat Bozok Üniversitesi bünyesinde Geleneksel El Sanatları Bölümü'nde verilen eğitimlerle genç kuşakların bu kadim sanatı öğrenmesi hedefleniyor. Işık, renk ve malzemenin bir araya geldiği vitray sanatı, zanaat, kimya ve resim sanatının doğal bir sentezi olarak dikkat çekmeye devam ediyor.
